Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte home Journaal Agenda Informatie Artikelen Stelling van de week

Brief uit Engeland (15)
Tony Akkermans

Tot mijn verrassing kwam ik in DVG 280 een artikel tegen van Peter Brearey, vertaald door Jan Vis. Peter Brearey is een vakbekwame journalist die sedert 1993 redacteur is van het maandblad the Freethinker, hetgeen vergelijking doorstaat met the one and only DVG. Dit lijkt mij een goede aanleiding u deze keer iets te vertellen over het wel en wee van dit tijdschrift dat als weekblad en later als maandblad reeds 116 jaar ononderbroken dienst doet als het onversaagde mondstuk van de Britse vrijdenkerij.

De Freethinker verscheen voor het eerst in mei 1881. De uitgever was de 30 jaar oude journalist George William Foote die de publicatie begon ter ondersteuning en voortzetting van het werk van de beroemde vrijdenker Charles Bradlaugh. In de eerste editie zette hij op duidelijke wijze de doelstelling van het blad uiteen: ?De Freethinker is een anti-Christelijk orgaan en is derhalve overwegend agressief. Het zal niet aflatend de strijd aanbinden met bijgelovigheid in het algemeen en christelijke gelovigheid in het bijzonder. Het zal hierbij naar beste vermogen gebruik maken van de wetenschap, de filosofie en de ethica ter bestrijding van de beweringen in de bijbel als openbaring God's en het zal zich niet schromen voor dit doeleinde gebruik te maken van alle wapenen die voortspruiten uit het arsenaal van het gezond verstand?.
Het blad was bij diverse krantenwinkels te koop en dat het al snel een vrij grote bekendheid verwierf blijkt o.a. uit het commentaar van de schrijver H.G. Wells die in zijn autobiografie schreef dat hij als 16 jarige textielleerling regelmatig uit zijn zuur verdiende centen een nummer van de Freethinker kocht omdat hij vond dat de geloofskritische artikelen met hun spotprenten goed pasten bij zijn eigen sceptische instelling. En in een in 1888 verschenen roman van Mrs. Humphrey Ward wordt omschreven hoe de held van het verhaal, Robert Elsmere, na zijn eerste kennismaking met de Freethinker de steun van een lantaarnpaal nodig had. Dit is een toepasselijke anecdote omdat George Foote eens gezegd heeft dat de verhouding van de Freethinker tot de Godsdienst dezelfde moet zijn als die van een hond tot een lantaarnpaal. Het duurde dan ook niet lang voordat christelijk Engeland en de gevestigde orde in opstand kwamen en nadat Foote, onder andere, een spotprent had gepubliceerd waarin God een pijp aanstak met het onderschrift 'Goddelijke Verlichting' - 'Op de 4de dag zei hij er moet licht zijn en er was licht' werd hij in 1883 voor het gerecht gesleept en na een proces geleid door de fanatiek katholieke Lord North veroordeeld tot een jaar gevangenis wegens godslastering. Zijn commentaar op het vonnis was typisch Foote: ?Ik dank u wel mijn Lord, het is uw godsdienst waardig?. Foote moest zijn tijd in de Holloway gevangenis grotendeels in solitair doorbrengen en kreeg de eerste drie maanden als leesmateriaal alleen de bijbel. Later schreef hij ?studie van de bijbel is de beste manier je te overtuigen dat hij ongeloofwaardig is?. Foote's behandeling in de gevangenis was zo slecht dat zelfs de Aartsbisschop van Canterbury zich gedwongen voelde bij de Minister van Binnenlandse Zaken te klagen dat de behandeling van Foote de Christenen in een kwaad daglicht stelde. Het uitgeven van de Freethinker werd in de afwezigheid van Foote waargenomen door Edward Aveling en Joseph Wheeler en zoals altijd in gevallen van controverse liep het lezerschap vanwege de publiciteit scherp omhoog, tot meer dan 10.000 per week. Foote, die door velen beschouwd wordt als de beste redacteur die de Freethinker gekend heeft, stierf in 1915 en werd opgevolgd door Chapman Cohen die reeds 20 jaar lang bij het blad betrokken was geweest. Zijn prioriteiten waren verschillend van die van Foote en hij deed zijn best de filosofie- voornamelijk de filosofie van het materialisme - en de wetenschap, met name de evolutie, onder het bredere publiek bekendheid te geven. Hij was een energieke en heldere schrijver en zijn bijdrage tot de inhoud van de Freethinker was formidabel alhoewel hij in zijn laatste jaren de neiging had in herhalingen te vervallen. De periode van de eerste wereldoorlog was moeilijk voor vrijdenkers en Cohen was vastbesloten het recht van de vrije uiting te beschermen. Op een dag kreeg hij bezoek van twee militair uitziende heerschappen die inzage verlangden in de abonnementenlijst en vroegen of hij er op wilde letten dat deze niet in handen van de vijand zou vallen. Hij weigerde de lijst te overhandigen en deelde deze autoriteiten mede dat ?als de keizer van Duitsland twee en een halve penny stuurt voor de Freethinker zal een exemplaar worden opgestuurd aan het gegeven adres?. In die periode vond ook een belangrijk wetsproces plaats. Foote had een aparte stichting opgezet de 'National Secular Society Ltd? voor het ontvangen van bijdragen en erfenissen. In 1915 werd een legaat door C. Bowman aan de stichting aangevochten met als argument dat de ongodsdienstigheid van de stichting deze ongeldig maakte. Voor het gerecht en later voor het hogerhuis werd vastgesteld dat het niet illegaal is om de waarheid van het geloof te ontkennen waarop het blad Church Times concludeerde dat ?Niet alleen in de praktijk maar nu ook in wettelijke termen is Engeland niet langer een Christelijk land?. In 1951, na 37 jaar als redacteur en op 83 jarige leeftijd, legde Cohen het bijltje er bij neer. Zijn grote uithoudingsvermogen is sindsdien door niemand geëvenaard. Onder de vele redacteurs die daarna het roer kortstondig in handen kregen zijn de namen Frank Ridley, Colin McCall, David Tribe, William McIlroy, Nigel Sinnott en Jim Herrick het meest bekend. Zij allen, op hun eigen manier, leverden hun bijdrage aan de ononderbroken aanwezigheid van deze hardnekkige spreekbuis van de Britse vrijdenkerij. Peter Brearey zet deze traditie voort. In 1996, alhoewel ernstig ziek, corrigeerde hij op zijn ziekenhuisbed de drukproeven. Als beroepsjournalist kan hij gebruik maken van alle moderne technieken en is het hem gelukt ondanks de beperkte middelen (ook de Freethinker plaatst geen advertenties) om het maandblad in een veel aantrekkelijker jasje te steken. Evenals de Vrije Gedachte staat de Freethinker sceptisch en neutraal tegenover de politiek alhoewel weinigen onder de lezers zich in het conservatieve kamp bevinden. De hoofdartikelen en andere bijdragen richten zich voornamelijk op de schade die wordt aangericht door de Godsdienst en het bijgeloof. Onder de onderwerpen die het vaakst de revue passeren bevinden zich: het atheisme/humanisme, Godsdienstonderwijs op de scholen, Godsdienstprivileges, geboortebeperking, abortus, republikanisme, euthanasie, paranormale verschijnselen, fundamentalisme, cults en sekten, dierenbescherming, gelijkberechtiging voor homosexuelen, censuur, milieubescherming, scheiding van Kerk en Staat. Naast scherpe strijdvaardigheid en goed onderbouwde argumenten wordt hierbij het wapen van de humor en het sarcasme kwistig gehanteerd. Er worden veel ingezonden brieven opgenomen waarin ongezouten commentaar wordt geleverd op geplaatste stukken en onderwerpen in het nieuws. Dit is een populaire rubriek die ook DVG aanzienlijk zou verrijken. Vaak wordt ook de Freethinker ervan beschuldigd dat haar hardhandige aanpak averechts werkt, dat het beter is de Godsdiensten een verzoenende hand te reiken en een dialoog te beginnen. Het antwoord moet zijn dat wij natuurlijk open staan voor redelijke toenadering maar dat wij tegelijkertijd moeten doorgaan met het aan de kaak stellen van de onaanvaardbare uitspattingen waaraan de godsdiensten en hun aanhangers zich nog dagelijks schuldig maken. Hier is soms veel moed voor nodig. Er is vooral een groeiende dreiging van de kant van het Islamitisch fundamentalisme en de Freethinker is de enige stem in Engeland die zich daartegen durft te verheffen.
De Freethinker is verkrijgbaar bij: G.W. Foote & Company, 47 Theobalds Road, London WC1X 8SP Tel. 171 404 3126.
Buitenlands jaarabonnement [sterling] 13.00.