Vrijdenkersvereniging De Vrije Gedachte home Journaal Agenda Informatie Artikelen Stelling van de week

Over het belang van de Roomse Kerk bij het uitbreiden van de Europese Unie
Roland Ebert

De heden ten dage 15 staten omvattende Europese Unie (EU) is ontstaan vanuit de zes EEG-landen Benelux, Duitsland, Frankrijk en Italië. In de 1957 gestichte Europese Economische Gemeenschap waren Frankrijk en Duitsland toonaangevend. De huidige aktuele 15 naties zijn gesplitst in de tien deelnemers aan de nieuwe munt Euro (ins) die ook met EuroX benoemt worden en de vier niet deelnemers (outs) (Denemarken, Griekenland, Zweden en Groot Brittannië). Als er Italië zou deelnemen was nog niet zeker. Maar als er Italië een out zou worden dan was de bank van het Vaticaan, IOR, deelnemer van de Europese munt¹. Ondertussen zijn er elf kandidaten voor lidmaatschap vanuit het Oosten van Europa². Op de Eurotop van Luxemburg-stad, 12 tot 14 december 1997, was aan de staten met voorkeur namelijk (volgorde naar bevolkingscijfers:) Polen, Hongarije, Tsjechische Republiek, Slowenië en Cyprus aangeboden de onderhandelingen om hun toetreden in april 1998 te beginnen³. De voorgeschiedenis voor de keuze van de kandidaten eerste orde is zeer instructief voor de verhouding Kerk Staat in de toekomstige EU.
Bij de voorbereidingen van de Eurotop van Amsterdam in juni 1997 wordt onder andere over het recht van de Kerken onderhandeld. Op aandringen van Bondskanselier Kohl was er een speciale overeenkomst getroffen waarnaar de verantwoording voor het recht van de Kerken bij de enkele lidstaten zou verblijven. Dit voorstel is nog niet bekrachtigt. Tussen de 15 was er een verschil in mening. Frankrijk, Luxemburg, België en Ierland waren strict tegen het benoemen van religieuze gemeenschappen in het openbare recht. Groot Brittannië, Denemarken, Zweden (alle drie zijn outs) en Nederland hadden hun posities niet laten weten. Alleen Duitsland, Oostenrijk, Italië, Spanje en Portugal (alle ins) waren daarvoor⁴. Helmut Kohl heeft dit besluit aangemoedigd. Deze Duitse Bondskanselier heeft ter gelegenheid van de honderdjaarsviering van het Deutsche Caritasverband in overeensteming met de betekenis gezegd: "In het centrum van Europa heeft het visioen van de mens de staan zoals van het christelijke geloof gevraagd en niet het gouden kalf"⁵.
Het voortzetten van de oude EEG naar de modernere EU kan heel wel zonder religieuze ondersteuning. Het gaat veeleer om het uitbreiden van de markteconomie van de 370 mln inwoners met extra 100 mln mensen of consumenten. De meeste klem van alle lidstaten oefent Duitsland uit.
Daarachter zit het economisch leven. De Europeese Commissie verklaarde in haar "agenda 2000" beslist en zonder twijfel dat er op lange termijn voordelige economische resultaten te verwachten zouden zijn. Er zou een hogere groei en lagere inflatie in de gehele EU mogelijk zijn. De Deutsche Industrie- und Handelstag (DIHT) is van mening dat daardoor "de Competitie van Europese ondernemingen op internationale vlakte laat zich verbeteren" en Bundesverband Deutscher Arbeitgeberverbände (BDA) en Bundesverband Deutscher Industrie (BDI) spreken van "grote strategische voordelen" voor de verre toekomst⁶. Ter voorbereiding van de topbijeenkomst van de ministers te Luxemburg heeft de Commissie te Brussel voorgesteld om de elf kandidaten lidmaat in drie groepen te verdelen. Dit model was met uitzondering van Cyprus aangenomen. Met Polen, Hongarije, Tsjechische Republiek, Slowenië, Estland en Cyprus die 75,8 mln inwoners omvatten is er gepland om onderhandelingen voor toetrede te ondergaan op het niveau van regeringsconferenties. Litauen, Letland, Bulgarije en de Slowakische Republiek worden in een bijzondere strategie op het eigenlijke stadium van onderhandeling voorbereid terwijl aan de Turkije geen concrete perspectieven voor toetreding zijn aangeboden. Maar als we het proces t.a.v. een religie onderzoeken dan vinden we: in de bevoordeelde groep kandidaten zijn de Roomse Katholieken overheersend en in de tweede groep de Orthodoxen. In Turkije wonen 98 % moslims.
In het oosten van Europa worden de Kerken in vele streken centraal geleid. Ze zijn Kerken van de geestelijkheid gebleven, d.w.z. ze zijn hiërarchisch gestructureerd volgens de sacramenten (doopsel, wijdingen voor diaken, priester en bisschop). Tot kort geleden verzetten zich kerkelijke omroepen en tijdschriften tegen de vermeende ondermijnende invloed vanuit het westen. In Polen en in sommige streken van Tsjechin wordt het Westelijke pluralisme als decadent veroordeeld. Dit punt pakte de Europese Commissie op en nodigde de vertegenwoordiger van het Poolse episcopaat uit. Begin november 1997 reisden de konservatieve kardinaal Jozef Glemp en de aartsbisschopen Henryk Muszynski en Tadeusz Goclowski en Tadeusz Pieronek, de secretaris van de bisschopenconferentie, naar Brussel. Daar zijn ze ontvangen door de luxemburgsche premier en in dienst zijnde voorzitter van de EU-Raad, Jean-Claude Juncker, verder van de EU-commissaris Hans van den Broek, in functie voor de uitbreiding van de EU naar het Oosten, en de heer Gil-Robs Delgarde, president van het Europees Parlement. Al terugkerend uiten zich Muszynski en Pieronek: "in Brussel is het belang van de Roomse Kerk als kracht in de maatschappij bekent". Het gesprek heeft ze kunnen overtuigen. Pieronek zegde letterlijk: "Als Polen lid wordt van de EU kan dat voor dat land voordelig zijn." Daarmee ziet hij zijn mening bekrachtigd die hij op 9 oktober 1997 heeft geuit voor de academie voor katholieke theologie in Warschau: 'Het vraagstuk naar de geest van Europa zou zeker talrijke discussies teweegbrengen.
Toch, als Europa hetzelfde zou betekenen wat het eeuwenlang heeft betekend, dan is er geen twijfel dat dit Europa zich alleen op het christendom kan beroepen." Daarmee is de toetreding van die kandidaat met de meeste inwoners (38,6 mln) zeker, want de kerkleiders zijn van plan de mening van de geestelijkheid te wijzigen.
De kansen voor het maar 2 mln inwoners tellende Slowenië zijn goed want het heeft vergeleken met de andere kandidaten, het bruto hoogste binnenlandse product. Sedert april 1997 is Franc Rode de voorstander van de "nieuwe evangelisatie" en versterking van de Kerk aartsbisschop van Ljubljana. Hij rekent op de goede wil van de regeringsleiders om bij de vraagstukken betreffende Kerk en Staat tegemoet te komen. Hij vergt souplesse van de Staat met betrekking tot het vastleggen van die juridische status van de Kerken binnen de Europese regels.
Met de uitbreiding naar het Oosten is te verwachten dat het seculiere karakter van de hedendaagse Unie wijzigt. Dit vreest vooral Frankrijk. Het tot nu toe bestaande evenwicht in de EU kan veranderen ten nadele van Frankrijk en ten gunste van Duitsland. Het is mogelijk dat er in de Unie een zuidwestelijk kamp onder leiding van Frankrijk en een noordoostelijk kamp onder leiding van Duitsland kunnen ontstaan. Dit was al bediscussieerd in de Duitse partij CDU. Karl Lammers, de woordvoerder voor buitenlandse belangen van de CDU/CSU, vergt een debat voor een grondwet van de EU. En de sedert einde october 1997 in ambt zijnde premier Jerzy Buzek, van het zeer conservatieve Polen, spreekt al van het driehoek van Weimar tussen Parijs, Berlijn en Warschau. Volgens zijn mening zou onder de drie centrale Europese Staten (Frankrijk, Duitsland en Polen) Duitsland de sleutelpositie toegekend worden.
Als deze voorstellen gerealizeerd worden, dan is er geen verzet meer tegen het aandringen van de Duitse Kerken naar een bijzonder artikel waarmee "het bijzondere karakter van de religies" gefundeerd wordt. Zelf in Frankrijk zou de "Scheiding tussen Kerk en Staat"obsolet kunnen worden. Volgens opinieonderzoek zou CDU/CSU op veel gebieden in de EU kunnen domineren. Er is te vrezen dat in de verkienzingsstrijd voor de Bondstag in het najaar 1998 Europa als thema wordt benoemd¹⁶.
Noten:
Rose-Marie Borngässer: Der Vatikan wartet auf den Euro, in Die Welt v. 27-10-1997.
Knut Pries: So schwer war Einverleiben nie; in: FR v. 12-12-97.
K. F./now.: Die Trkei verkndet das Ende des politischen Dialogs mit der Europäischen Union, in: FAZ v. 15-12-97.
D.D./oll.: Kirchen dringen auf eigenen Artikel, in: FAZ v. 12-6-97.
D.D.: Europa des Herzens mitgestalten, in: FAZ v. 11-11-97.
Michael Flämig: Ostkandidaten knnen auch Westeuropäern helfen, in: FR v. 15-12-97.
Knut Pries: EU stellt Ostbewerber zufrieden, in: FR v. 15-12-97.
Daniel Deckers: Antiwestlich, zentralistisch, laienfeindlich, in: FAZ v. 6-9-97.
Reinhold Vetter: Klerus macht sich ein Bild von der EU, in: Handelsblatt v. 14/15-11-97.
Tadeusz Pieronek: Keine Angst vor den neuen Herausforderungen, in: Handelsblatt v. 11.12.97.
Michael Flämig: Ostkandidaten knnen auch Westeuropäern helfen. in: FR v. 15-12-97.
Reinhard Olt: Beharren und Kompromisuche, in: FAZ v. 30-9-97.
Gespräch mit dem CDU-Politiker Karl Lammers ber Osterweiterung, Kerneuropa und die Währungsunion, in:
FR v. 12-12-97
Spiegel-Gespräch mit Jerzy Buzek: Wir sind Europas Rckgrat, in: Der Spiegel 51/1997 v. 15-12-97.
Roland Ebert: Duitse kerken en de Europese eenwording, in: DVG no. 279 - oktober 1997.
Richard Meng: Union setzt voll auf Populismus, in: FR v. 20-12-97.